Condensatie en condensvocht: herkennen en voorkomen, ook in de kelder

Druppels op het raam, natte vlekken in de hoek van een kamer, schimmel achter een kast. De Woningkwaliteitswijzer noemt schimmelgroei, nat en losgekomen behangpapier en schade aan pleisterwerk als waarnemingen die op oppervlaktecondensatie kunnen wijzen. Ze doen zich voornamelijk voor op koudebruggen, in hoeken van kamers, aan de zijkanten van ramen en in slecht verluchte en/of onvoldoende verwarmde plaatsen.

Condens op een raam of op faience is op zich geen drama: op waterdichte materialen kan oppervlaktecondensatie opdrogen zonder schade te veroorzaken. Op een muur of plafond ligt dat anders, want als gevolg kan er ook schimmel ontstaan. Departement Zorg ziet te veel condens op ramen en muren bovendien als teken dat er te veel vocht in huis zit.

Lucht kan meer waterdamp bevatten naarmate ze warmer is, legt het RIVM uit. Koelt met waterdamp verzadigde lucht af, dan vindt condensatie plaats, bijvoorbeeld op een raam dat kouder is dan de lucht in de kamer.

De relatieve luchtvochtigheid is de verhouding tussen de waterdamp die er in de lucht zit en wat de lucht bij die temperatuur kan bevatten. Het RIVM rekent het voor: lucht van 21 °C met een relatieve vochtigheid van 60 procent bereikt de 100 procent bij 13 °C. Koelt ze verder af, dan condenseert er waterdamp. De temperatuur waarop dat begint, is het dauwpunt.

Vocht in huis komt onder meer van ademen, koken, douchen en wassen. Mensen produceren volgens de Woningkwaliteitswijzer tussen twee en vijf liter waterdamp per dag. Een gezin produceert volgens een brochure van de Vlaamse overheid (2015) elke dag 10 à 20 liter vocht.

Een koudebrug is een plek die kouder is en waar vocht zich verzamelt. Oppervlaktecondensatie komt vooral voor aan de binnenzijde van buitenmuren op het noorden en het oosten, en in koude lokalen of lokalen waar veel vocht wordt geproduceerd, zoals badkamers en keukens.

Dan is er nog inwendige condensatie: waterdamp die niet op maar in de constructie condenseert. Die is niet direct zichtbaar, en eens de schade aan het licht komt, is ze meestal zeer groot. Het gaat volgens de Woningkwaliteitswijzer veelal om daken, hoofdzakelijk platte daken van het zogenaamde koude type.

Normale evenwichtsvoorwaarden in kelders liggen volgens een Buildwise-dossier over kelders (WTCB-Dossiers 2/2009) rond 10 tot 15 °C met een relatieve vochtigheid boven 70 procent.

De temperatuur van de grond is redelijk constant. In de zomer kan die thermische stabiliteit aan de bron liggen van een hoge relatieve vochtigheid of zelfs van oppervlaktecondensatie, wanneer de warme en vochtige buitenlucht in contact komt met de koudere muren. Ook een intensieve ventilatie tijdens warme en vochtige periodes, bijvoorbeeld bij onweer, kan volgens Buildwise aan de bron liggen van oppervlaktecondensatie. Omdat die condensatie punctueel is, brengt ze volgens Buildwise het gebruik van de ruimten gewoonlijk niet in het gedrang.

Dat betekent niet dat een kelder dicht moet blijven. De ventilatie van kelders is volgens dezelfde bron noodzakelijk om overmatige stijgingen van de relatieve vochtigheid te vermijden. Zonder ventilatie zou de vochtigheid zo groot kunnen worden dat er schimmel- en condensatieproblemen ontstaan in de kelder of vochtproblemen in de aangrenzende ruimten. Hoe je dat regelt, lees je bij kelder ventileren.

Een vast uurrooster staat niet in dat dossier. Bij aanzienlijke schade of een ombouw tot woonruimte beveelt Buildwise metingen aan voor de diagnose, op verschillende tijdstippen van het jaar of met een toestel dat de evolutie van de vochtigheid opmeet. Voor de rest van de kelderproblemen is er de gids over vochtige kelders.

Verlucht verschillende keren per dag, en open in de winter ramen tegenover elkaar om op korte tijd meer verse lucht binnen te krijgen. Zet de verwarming uit tijdens het openen en open meerdere keren per dag kort in plaats van één keer lang, want anders koelen je meubelen en muren af. Laat binnendeuren regelmatig en ook 's nachts openstaan, en stop de spleten eronder niet dicht. In oude woningen krijg je ook verse lucht binnen via kieren en spleten, sluit die dus niet af.

Zet kasten en zetels niet helemaal tegen de muur. Hou de temperatuur boven 15 °C en vermijd grote verschillen in temperatuur. Een thermometer en een hygrometer helpen je om dat op te volgen. Voor een woning raadt Departement Zorg een luchtvochtigheid aan van 40 tot 60 procent van oktober tot april en van 30 tot 70 procent van mei tot september.

Zie je toch schimmel, lees dan schimmel verwijderen in huis.